E mërkurë, 5 Tetor, 2022

SHAIP BEQIRI: ASGJË NUK I LË RASTËSISË!

‘Veten më së miri e kam shpjeguar gjithnjë me anë të poezisë. Kam kaluar një kohë të shkurtë në burg, ku kam qenë dy herë. Në burgun e Kralevës (Serbi, 1991) kam shkruar poezinë ”Xhelati im i ngopur”, kurse në burgun e Prishtinës (Kosovë, 1994) ”Dhiatën…” Me këtë fakt nuk dua  aspak t’i nxjerr vetes të drejtën e një të përndjekuri politik, aq më pak kur kam parasysh kolegë të mitë që kanë bërë deri njëzet e tetë vjet burgje serbe, siç është rasti i Adem Demaçit. Ne kemi qenë në një mënyrë të gjithë të burgosur. Unë, për shembull, vetëm pasiqë kam provuar terrin e qelisë së burgut jam çliruar plotësisht nga ankthi i tij. Në këtë mes një gjë është tepër e çuditshme: në të gjitha fushatat e përndjekjes së shkrimtarëve dhe intelektualëve shqiptarë, më të zellshmit janë treguar pikërisht kolegët e tyre serbë’.

Kështu ka deklaruar para 20 vjetësh shkrimtari dhe kritiku i njohur letrar Shaip Beqiri për të përvjetshmen letrare të Zvicrës Feuxcroisés (nr.3/2001), e cila botohet në gjuhën frënge në Lozanë. KDP-ja ua sjellë të plotë këtë bashkëbisedim, po themi aktual edhe sot, për çështje të letërsisë dhe jo vetëm asaj!

INTERVISTOI: Francesco Biamonte

Në numrin e mëparshëm të Feuxcroisés patëm rastin të lexonim një shkrim nga Christine Tresch, që bënte fjalë për të ashtuquajturën Letërsi e Pestë Zvicerane, pra për letërsinë e gjithmbarshme të krijuar në gjuhët e tjera përveç atyre nacionale të Zvicrës. Në atë shkrim viheshin në pah autorë të shumtë e të ndryshëm, prandaj edhe ne u bindëm se duhej të gjurmonim pas tyre dhe të shkruanim më shumë për krijuesit e tillë që jetojnë dhe krijojnë në vendin tonë, duke e kaluar qoftë edhe pengesën e madhe që na paraqet mosnjohja e gjuhëve të tyre. Këtë herë iu vumë në kërkim autorit të parë, më reprezentuesit në këtë aspekt, e i tillë është krijuesi Shaip Beqiri. Ka lindur më 1954 në Kosovë, ku ka punuar si redaktor i kulturës, kritik dhe poet. Më 1995 ka ardhur në Zvicër dhe ka kërkuar azil politik. Ndonëse mërgimi zë vend të rëndësishëm në krijimtarinë e tij, ai megjithatë nuk e përzien, të themi kështu, politikën apo militantizmin me krijimtarinë e vet letrare, prandaj edhe në këtë aspekt është krijuesi më i shquar ndër kolegët dhe bashkatdhetarët e tij. Paradoksalisht me këtë fakt, pikërisht në këtë kontekst Beqiri është mediatizuar në Zvicër për shkak se nuk iu dha autorizimi të kalonte kufirin zviceran për të shkuar në Panairin e Librit në Frankfurt, ku ishte ftuar të prezentonte Letërsinë e Pestë të Zvicrës. Atëherë për rastin e tij qe bërë një mobilizim i rrallë i Shoqatës së Shkrimtarëve të Zvicrës dhe i Shkrimtarëve të Grupit të Oltenit, të cilët më në fund arritën t’u jepnin fund telasheve të tij administrative. Gjithë kjo ndodhi ka bërë bujë të madhe dhe është ndjekur me shumë interesim nga mediat e këtushme kryesore, veçanërisht në ato të Zvicrës gjermane, ku theksohej dëmi që i shkaktohej në atë mënyrë krijimtarisë poetike kaq ambicioze e komplekse të Shaip Beqirit. Në gjuhën gjermane Shaip Beqiri ka të përkthyera një mori poezish, ndërsa në atë franceze deri më tash nuk ka pasur. Pikërisht për këtë deshëm të bisedonim me këtë poet, megjithëse nuk kishim lexuar më parë ndonjë gjë nga krijimtaria e tij, e cila fragmentarisht paraqitet në gjermanisht, e që nuk është gjuhë jona. Intervista është bërë në gjuhën gjermane dhe na është mundësuar falë angazhimit me kompetencë dhe elan të Xhemal Ahmetit, kritik letrar dhe mik i poetit.

– Si do ta karakterizonit poetikën tuaj?

* Çkado që do të thosha unë lidhur me këtë çështje nuk do të kishte vlerën e përgjigjes që gjendet tek vetë poezia ime. Në një trajtë më të plotë këtë mund ta gjeni tek poezia ime ”Zhapëllima”. Megjithatë, e ndiej detyrimin për një shpjegim paksa më të afërt. Trajta fillestare e çdo krijimit tim poetik ka një përbërje plotësisht muzikore. Pra, ajo që dikur poetët e kanë quajtur frymëzim poetik, kurse tash i thonë ide poetike apo disi ndryshe, tek unë së pari herë vjen me trajtën e vet muzikore. Kjo është muzika e brendshme e poezisë, e cila ka tepër pak lidhje me rimën, asonancën e me mveshje të tjera të jashtme ritmike të poezisë. Unë e quaj atë muzikë e kuptimit poetik.

Ky është thelbi i tërë mundimit dhe kënaqësisë sime prej poeti. Njëkohësisht, ky është kriteri më i plotë për peshimin e vlerës së një krijimi poetik. Nëqoftëse ka një veçanti poetika ime, ajo duhet kërkuar këtu – tek brendësia e muzikës.

– Cilat janë temat tuaja?

* Asgjë njerëzore nuk është e huaj për mua. Jam poet i një sistemi tepër rigoroz krijues. Shkruaj tepër pak dhe shumë ngadalë. Mirëpo, asgjë nuk i lë rastësisë. Apsolutisht asgjë. Për shembull, që tash bëj ndonjë skicim për gjërat që do të fus në librin tim të fundit të poezisë. E di edhe titullin që do të ketë ai libër. Si mund të di një gjë të tillë, ndoshta jeni kureshtar të dini ju? Këtë nuk e them pse dua të shtirem si njëfarë profeti dhe të flas pak a shumë në atë mënyrë apo të bëj çfarëdo spekulimi tjetër, por për faktin thelbësor poetik se ai libër duhet të lidhet patjetër me librin tim të parë. Pra, synimi im themelor prej poeti është të krijoj qarkun tim të qëndrueshëm poetik, ku libri i parë dhe i fundit janë hallkat kryesore që përftojnë atë qark.

Vetëm në këtë parim mund të spikaten temat dhe motivet e poezisë sime. Pra, në kuadër të një sistemi të qëndrueshëm poetik.

Para një kohe kam kryer ciklin e poezisë për Shekullin XX. Një pjesë të tij e kam botuar para afër njëzet vjetësh, kurse i plotë del vetëm tash tek libri ”Eklipsi i gjakut”. Po kështu ka ndodhur me ciklin e Atdheut. Pjesën më të madhe të tij e kam bërë këtu, në Zvicër.

Është një temë e madhe të cilën fati im jetësor dhe i familjes sime më kanë diktuar ta shkruaj në kohë të ndryshme në forma po ashtu krejtësisht të ndryshme. Është pikërisht tema e mërgimit, shkëputja e përkohshme ose e përhershme e njerëzve nga trualli i lindjes apo më saktësisht thënë: dëbimi i tyre nga vatrat e veta shekullore. Këtë tragjedi e kemi përjetuar kaq shpesh gjatë historisë ne shqiptarët, sa ajo është bërë një temë përherë mbizotëruese e çdo lloji të krijimtarisë artistike. Unë kam dashur t’i bëj një trajtim krejtësisht origjinal këtij preokupimi tim tematik. Natyrisht që edhe uturima e këtij orteku tematik së pari është futur në mua në trajtën e saj thelbësore – me muzikën e vet rrënimtare.

– Gjatë vitit 1994 keni shkruar ”Dhiatën për Poetin e Ri”, njëlloj dekalogu poetik.

* Poezia është preokupimi im më i madh jetësor. Një mik imi estet, i cili ndërroi jetë tragjikisht para pak kohe, e ka thënë këtë gjë saktësisht: Shaip Beqiri është një poet i dashuruar marrëzisht në artin e poezisë. Unë kam mbështetje këtë fakt dhe asgjë tjetër. Pra, mbështetem tek dashuria ime pasionante.

”Dhiatën…” që përmendni ju e kam shkruar në një udhëkryq moshe, kur s’isha më i ri e as i vjetër. Ndoshta i hyn në punë kureshtjes suaj po të shtoj se e kam shkruar në Burgun e Prishtinës ku ”kremtova” ditëlindjen time të dyzetë. Në një rrethanë tjetër ndoshta nuk do të mund të shkruaja kurrë një gjë të tillë. Kam punuar gjatë si redaktor me krijues të rinj, sidomos me poetë, shkrimtarë etj. dhe në një moment e kam ndier nevojën të shkarkoj ndërgjegjen time të artistit nga një barrë e përftuar prej vjetësh, qoftë edhe me rrezikun e ndonjë keqkuptimi.

–  Ju shkruani ndër të tjera aty se një poet i mirë duhet të shkruajë pak. Nga kjo nënkuptohet se ju në një poezi punoni gjatë. Ku konsiston ajo punë?

*Çdo poezi lind nga një preokupim, nga një ide. Unë punoj në një sërë variantësh përnjëherë, pa e ndryshuar asnjëherë idenë themelore të një poezie. E përpunoj pareshtur dhe me shumë pasion çdo tekst, por pa e përdorur kurrë sëpatën. Gjithmonë e përdor me kujdes vetëm limën. Vetes i caktoj kohë të mjaftueshme për këtë gjë. Ka ndonjë poezi që e kam botuar në katër variantë të ndryshëm mes vitit 1972 e 1998. Ende vazhdoj të bëj ndonjë variant të ri. Kështu kam bërë për shembull me një poezi kushtuar Adem Demaçit, i cili atëherë qe dënuar si kundërrevolucionar. Poezisë sime shpesh më është dashur t’i jap një formë hermetike për t’iu shmangur censurës. Me kalimin e kohës, version pas versioni, ajo maskë e hermetizmit paraqitet gjithnjë më e hollë. Megjithatë, muzika e poezisë është gjithnjë e njëjtë. Ajo nuk ngec kurrë.

– Për shumë poetë dhe teoricienë metafora është njëra nga parimet themelore të poetikës, ndërsa Ju në ”Dhiatën…” tuaj keni shkruar se metafora është ”shkollë për fillestarë”. Ç’doni të thoni me këtë?

* Këtu ka nevojë për një saktësim: Ju e keni fjalën për poetët dhe teoricienët që e kanë shpallur mbretërinë e metaforës! Unë nuk e kam përjashtuar metaforën nga froni i poezisë, përveç që i kam hequr kurorën e mbretëreshës… Mësimi i artit të poezisë përnjëmend niset aty, por duhet të shkojë më tej. Hapësirën e mëtejme unë e kam përcaktuar si zonë të ironisë.

–  Ç`vend zë ironia në poetikën tuaj?

* Me kalimin e kohës, sa më afër pjekurisë së plotë krijuese që shkon një poet, ironia bëhet mjeti i tij kryesor i shprehjes. Ironia mpleks në vete natyrshëm gjithë gamën e të folurit të ashpër poetik. Kjo i shkon më së miri natyrës së gjuhës sime poetike. Në poezinë time ”Narcisi para pasqyrës së thyer” para tridhjetë vjetësh e kam çelur këngë-vajin me vargjet: ”A më shihni sa i bukur jam / Mes hijeve të mesditës suaj” për ta mbyllur me vargun-klithmë: ”Sa i bukur jam plaga ime e bardhë”. Ky shembull dëfton që metafora nuk ka dhënë shpirt, vetëm se është tretur thellë në shtresat e artikulimit ironik të poezisë.

Mund të them që ironia është tempulli ku e ndiej veten më mirë se kudo tjetër në galerinë e pafund me shumë labirinte të hapura.

– Si duhet të kuptohen imazhet e poetikës suaj: metaforike, mitike?… I takojnë ato një sistemi simbolik apo janë vizione? 

* Në një mënyrë të përmbledhur do të thosha se është një gërshetim i gjithë këtyre elementëve që përmendni ju. Unë nuk e lidh shumë poezinë me prozën e dramën, ndonëse tradicionalisht i përkasin një trungu në aspektin teorik dhe praktik letrar. Lidhjen esenciale të lirikës unë e gjej tek raportet e saj me muzikën dhe pikturën. Në kësi binarësh lëvizin të gërshetuara imazhet mitike, historike, apo aktuale. Ato janë të pandashme, përplotësojnë njëra-tjetrën deri në mishërim e shkrirje të plotë. Kjo është e njëjtë si përzierja e tri ngjyrave në shkallë të caktuar në pikturë. Tek poezia bërthama e kësaj përzierjeje është gjuha poetike. Për mua ajo qëndron më lart se çdo gjë tjetër.

– Poetika juaj është komplekse, e rëndë për ta përshkruar dhe gjithashtu për ta kuptuar. Në një gazetë keni thënë se hermetizmi i letërsisë shqipe të Kosovës (një traditë që shpesh akuzohet), ndër të tjera vjen edhe nga shkaku i rrethanave politike, të cilat të shtrëngonin të shkruash në atë mënyrë të fshehur, të tërthortë. Tani jetoni dhe shkruani në Zvicër. A do të bëhet poezia juaj më e kuptueshme?

* Natyrisht. Ndonëse as tash nuk shkruaj ndryshe, mund të them se është më e hollë guaska e atij hermetizmi të mallkuar! Unë nuk ndiej nevojë që tash, pasiqë kanë rënë prangat e censurës, të bëj deshifrimin e poezisë sime. Ato që kam shkruar i përkasin një kohe të caktuar dhe kanë vlerë nëse mund të mbijetojnë pa mbrojtjen time prej njëlloj avokati sharlatan. Natyrisht që për të depërtuar tek shtresat e tyre kuptimore lipset një lexim inteligjent, që është një kërkesë e shtruar gjithnjë nga arti i njëmendtë.

Jo rrallë ai lloj hermetizmi i shkrimtarëve shqiptarë të Kosovës nuk është kuptuar drejt, është shtrembëruar së tepërmi, duke iu shmangur shkakut të vërtetë të tij dhe duke e stërmadhuar, në anën tjetër, me keqdashje ndonjë rast kur i ashtuquajturi hermetizëm me të vërtetë është keqpërdorur nga ana e ndonjë autori sa për të bërë ndonjë efekt të rremë me lojë fjalësh. Nuk përjashtohet edhe ndonjë rast i tillë.

Kjo është një temë e nxehtë dhe shumë e ndjeshme në diskutimet e sotme letrare ndërshqiptare me një frymë jo gjithnjë të kulturuar polemike, prapa së cilës jo rrallë fshehen edhe shkaqe xhelozish e intrigash të pështira letrare e joletrare. Në gjithë këtë rrëmujë shpesh bëhen përpjekje për të vënë shenjën e barazimit midis dëmit që gjoja i paska sjellë letërsisë shqipe avangardizmi e hermetizmi (i Kosovës) me dëmin e madh që i ka shkaktuar asaj realisht socrealizmi (i Shqipërisë). Mendoj që ky është një fenomen i natyrshëm i ndeshjes së elementëve të ndryshëm të një kulture kombëtare në procesin e vonuar të integrimit të saj të domosdoshëm pas një ndarjeje të dhunshme që i është bërë asaj padrejtësisht për një kohë të gjatë.

–  Si është raporti juaj me letërsinë e traditës shqiptare?

*  Në të vërtetë kjo është lidhja ime e parë e vërtetë me gjithë letërsinë. Është një dhuratë ndoshta krejt e rastësishme e babait tim që ka përcaktuar tërë udhën time jetësore e krijuese. Kur isha veç trembëdhjetë vjeç ai më kishte blerë librat e dy lirikëve më të mëdhenj shqiptarë: Serembes e Poradecit. Një verë të tërë nuk kam bërë gjë tjetër përveç përpjekjes për ta zgjatur sa më shumë këtë mrekullim timin me magjinë e fuqisë dhe të bukurisë së gjuhës shqipe. Atëherë ka zënë fill sajimi im i kultit ndaj gjuhës shqipe. Për mua ajo është një hyjni.

Pastaj gjithë jetën, sidomos në rininë time, i kam lexuar me shumë pasion të gjithë poetët e traditës së madhe shqiptare, duke iu kthyer përherë dy poetëve të mi më të preferuar, sidomos Lasgush Poradecit. Ai është më i madhi poet i këtij shekulli. E konsideroj një baba timin shpirtëror. Vepra e tij më ka ndihmuar të gjej shumë shpejt udhën kah poezia e madhe europiane e botërore.

– Cilët poetë joshqiptarë kanë bërë ndikim tek ju ose ju kanë lënë përshtypje?

* Përmes Poradecit, që kishte bërë një formim akademik në qendra të ndryshme universitare europiane dhe kishte shqipëruar me një nivel të papërsëritshëm poetët më të mëdhenj të Europës, rashë në kontakt që në fillim me poetë të kalibrit më të lartë. U mësova me ta dhe më vonë ishte e pamundshme që të çmësohesha nga kjo mënyrë e shijimit të letërsisë apo thjesht thënë të lexoja gjithçka. Më ka tërhequr sidomos poezia franceze e shekullit të kaluar, pastaj poezia e disidencës së madhe ruse e gjysmës së parë të këtij shekulli dhe poezia moderne polake si dhe ajo rumune etj.

Kam përkthyer shumë poetë të ndryshëm dhe një ditë shpresoj të bëj një libër të zgjedhur poetësh të përkthyer shqip.

– Ç’keni mësuar prej tyre? Do të dëshiroja të dëgjoja nga ju diçka më të shkoqur për poetët që njihen nga lexuesit tanë, si Baudelaire, Mallarmé e Rimbaud, ose Joyce, të cilët i përmendët kaq shpesh gjatë bisedës sonë.

* Krahas poetëve shqiptarë kam nisur t’i lexoj pothuaj përnjëherë me një pasion të rrallë tre poetët më të mëdhenj francezë: Baudelaire, Mallarmé e Rimbaud. Po të mos i kisha lexuar pak më herët Seremben, Mjedën e Poradecin, të cilët më çelën udhën e madhe të poezisë botërore që në vjetët kur ende isha gjimnazist, ndoshta kurrë nuk do të shkruaja poezi. Librat e këtyre poetëve që atëherë pata mbërritur t’i kem frëngjisht. Sadoqë mund të kuptoja krejt pak nga poezia e tyre me frëngjishten time shkollore, kjo nuk më pengonte të mësoja përditë gjëra të reja prej leximit të pareshtur. Atë lexim me kohë zura ta ndihmoja edhe me gjuhë të tjera të ndërmjetme, sepse shqip kishte tepër pak gjëra të këtyre autorëve. Po flas për kohën kur moshatarët e mi e lexonin me të madhe Eseninin dhe Migjenin, të cilët më dukeshin tepër diletantë afër poetëve të mi! Kështu ka zënë fill formimi im letrar, i cili nuk ka ndryshuar kurrë.

Joyce është një autor që më ka tërhequr shumë nga një drejtim tjetër. Interesimi për të m’u zgjua nga shkrimtari i madh i Kosovës, Anton Pashku. Më vonë, kur kam ardhur në Zvicër, kam bërë një poezi për të, ku jam përpjekur të trajtoj fatin e artistit në dhe të huaj.

– Çfarë marrëdhëniesh letrare keni tash me Shqipërinë dhe Kosovën?

* Mjerisht tash atje nuk ka ndonjë klimë të lakmueshme letrare. Në këtë dhjetëvjetësh ka ndodhur një trandje e madhe brenda gjithë kombit shqiptar, qoftë në Shqipëri, në Kosovë apo gjetkë. Normalizimin do ta bëjë veç kthimi i vlerave të artit e të kulturës në vendin e vet. Dhe, ato kanë një vend shumë të nderuar. Atje kanë ndodhur ndryshime të mëdha, sa ndonjëherë ndoshta nuk arrij dot t’i kap nga distanca e këtyre pesë vjetëve që jam larg tyre.

Kjo kohë më ka shërbyer të kryej shumë punë të mbetura përgjysmë. Ndër to kam sistemuar pothuaj gjithë krijimtarinë time në fushë të publicistikës, që rrok një periudhë çerekshekullore, me afër 1000 njësi bibliografike. Kështu që kam pasur tepër pak mundësi të mbaj kontakte me shkrimtarë, kritikë e botues.

Megjithatë, nuk jam shkëputur krejtësisht nga rrjedhat kryesore të asaj që krijohet aktualisht në atdheun tim. Dikur, duke qenë i kredhur tepër aktivisht në ato rrjedha, ndonjëherë jam larguar paksa nga krijimtaria ime, kurse tash ndodh e kundërta. Më pëlqen shumë kjo qetësi krijuese.

– Normalizimin e gjendjes e lidhni si tepër me kthimin e vlerave të kulturës në vendin e vet. A mund të thoni diçka më shumë për këtë?

* Në të vërtetë unë vetëm për këtë gjë mund të flas. Sadoqë duket se ndonjëherë flas paksa i pezmatuar, nuk është ashtu. Ta zëmë, edhe pas dhjetë vjetësh të heqjes së censurës ideologjike në Shqipëri, kur atje tashmë veprojnë dhjeta shtëpi botuese, nuk është botuar ende njëri nga shkrimtarët më të mëdhenj shqiptarë të Kosovës dhe të Europës në gjysmën e dytë të këtij shekulli: Anton Pashku. Romani i tij ”Oh” (1971), që pa dyshim është ndër ngjarjet më të mëdha letrare të Europës të kohës sonë, në vend se të ishte botuar në të gjitha gjuhët kryesore europiane, ai edhe pas tridhjetë vjetësh që kur pa dritën e botimit nuk është botuar kurrë në Shqipëri! Ndërkaq atje përditë, krahas vlerave të njëmendta, pothuaj ka vërshim të gjithë bërllokut letrar. Prandaj them se në një gjendje të tillë, e cila është krijuar dhe mbikëqyret rreptësisht nga mafia kulturore, të kthesh vlerat e kulturës në vendin e merituar është një punë jo më pak se heroike.

– Dhe, çfarë lidhjesh letrare keni tash në Zvicër?

* Kam aq kontakte sa për të mos mundur të them se nuk kam kurrfarë kontakti. Këtë mungesë kontaktesh po e shfrytëzoj ta kompensoj vonesën time në fushë të krijimtarisë poetike. Kam shumë punë për të bërë, shumë plane, shumë ide, sa nuk më bie ndër mend aq shumë kjo mungesë.

Natyrisht që jam i interesuar të paraqitem tash në një mënyrë më të plotë para publikut zviceran, duke botuar ndonjë libër të poezisë sime gjermanisht, frëngjisht apo italisht, por jo duke e imponuar atë. Do të dëshiroja që për këtë së pari të shfaqej më hapur interesimi i botuesve dhe lexuesve. Janë gjithnjë më të shumtë lexuesit e mi që ma kërkojnë një gjë të tillë dhe unë u përgjigjem si mundem, duke ua dërguar poezitë e mia me internet, në disketë apo të fotokopjuara. Nuk dëshiroj në asnjë mënyrë ta imponoj veprën time. Kam bindjen se ashtu mund ta lëndoj atë. Për këtë mbaj shumë kujdes.

– Çka do të thotë për ju të jesh anëtar i Shqatës së Shkrimtarëve të Zvicrës?

* Pranimi im në Shoqatën e Shkrimtarëve të Zvicrës është bërë në një moment kur e kisha punën ngushtë. Ai ka mbetur një gjest i paharrueshëm për mua. Nuk e harroj përkrahjen dhe kurajon që më kanë dhënë kolegët e mi zviceranë lidhur me pengesat që më dolën për të shkuar në Frankfurt më 1998 për shkak të statusit të pazgjidhur të azilkërkuesit që kisha. Me këtë rast dua t’i falënderoj të gjithë, sidomos zonjën Anita Müller, zotin Adolf Muschg, zonjën Barbara Traber, zotin Thomas Hürlimann, zonjën Christine Tresch etj. Në krye të herës qëndron puna e palodhshme e mikut tim të vjetër Hans-Joachim Lanksch, i cili prej kohësh ka përkthyer gjermanisht poezinë time. Para së gjithash merita kryesore i takon atij.

– Çfarë përshtypjesh keni për letërsinë zvicerane?

* Letërsinë zvicerane nuk e njoh në atë shkallë sa të mund të jap një vlerësim kompetent për të. Kam nisur t’i lexoj ngadalë e me vështirësi të madhe (njohja ime e paktë e gjermanishtes është pengesa kryesore) disa nga veprat e autorëve kryesorë zviceranë, duke filluar nga Frisch, Dürrenmatt etj. Do të dëshiroja shumë që të kaloja sa më shpejt këtë pengesë dhe të vë një kontakt esencial të drejtpërdrejtë me njërën nga letërsitë dhe kulturat themelore europiane, pra jo vetëm zvicerane, por pangjermane.

– Çfarë përshtypjesh keni për qarkun letrar zviceran?

* Nuk e njoh klimën e atij ambienti letrar zviceran. Ndoshta gaboj nëse them një përshtypje timen së jashtmi, se Zvicra ka më shumë autorë se sa letërsi.

 – Për kë shkruani ju? Nga cilët lexues doni të lexoheni?

* Unë në radhë të parë shkruaj për veten. Këtë e kam thënë gjithnjë dhe i jam përmbajtur rreptësisht. Nuk u kam besuar kurrë shkrimtarëve që kanë deklaruar se gjoja shkruajnë për turmat e gjera. Për mua nuk ka ndonjë rëndësi numri i lexuesve nëqoftëse atyre letërsia u shërben në krye të herës si një mjet argëtimi.

Ndoshta mund të flitet sot për një krizë të thellë leximi, por unë besoj se kjo është një krizë kalimtare. Pas saj do të mbeten lexuesit e vërtetë, vetëm ata të cilët i duhen letërsisë së vërtetë. Lexues të tillë do të ketë gjithmonë.

– Kush i lexon tekstet tuaja? (A ekziston një publik nga popullata shqiptare e Kosovës në Zvicër apo është publiku juaj në Shqipëri e Kosovë?)

* Nuk ndiej nevojë t’i jap menjëherë tekstet për lexim. Ato i mbaj gjatë ndër duar. Nuk jam nga ata autorë që tekstin e shkruar sonte, duan ta shohin nesër të botuar. Një kureshtje të tillë tek unë ndoshta e ka shuar puna e gjatë si redaktor e publicist. Në tekstin e poezive të mia zakonisht punoj tepër gjatë dhe shumë ngadalë. Ndonjëherë dua t’ia nxjerr shpirtin vetes për një fjalë të vetme. I ruaj të gjithë variantët derisa të krijoj atë përfundimtar. Në këtë mënyrë, duke ruajtur aq shumë variantë të një poezie të vetme, më hapen shumë dilema dhe jo rrallë më duhet të bëhem i pamëshirshëm ndaj tyre.

Poezitë i jap për lexim pa asnjë ngurim. I dëgjoj me vëmendje vërejtjet, por nuk i përfill kurrë. Nuk e kam pranuar asnjëherë redaktimin e poezisë nga asnjë dorë tjetër, përveç times.

– Gjatë vitit 1998 jeni ftuar në Frankfurt si përfaqësues i të ashtuquajturës Letërsi e Pestë e Zvicrës. Çfarë do të thotë kjo për ju?

* Ka qenë një befasi e rrallë. Te ne thuhet: ra ky mort e u pamë! Ftesa për në Frankfurt nxori në pah një anë të padukshme të fytyrës së Zvicrës. Atëherë e pata kuptuar qartë që një vendi kaq të mrekullueshëm të gjitha të këqijat i vinin nga burokracia e vet e mykur. Për çudi, askush më shumë se Zvicra nuk e majm burokracinë e vet me kaq shumë zell vdekjeprurës!

Nuk e kam kuptuar kurrë ç’është Zvicra e Pestë Letrare! Ndoshta edhe kjo është një klishe e sajuar nga burokracia pedanteske letrare zvicerane! Për mua ajo nuk ka kurrfarë funksioni as kuptimi. Për më tepër, duket paksa qesharake.

– Funksioni i saj është ndoshta vetëm për të njohur ekzistimin  e shkrimtarëve që bëjnë pjesë në realitetin zviceran, ndonëse ata mbeten gjithnjë të panjohur për vetë zviceranët. Megjithatë, mund të themi se për ne ju jeni i njohur përmes Letërsisë së Pestë dhe pikërisht për këtë Feuxcroisés ka vënë kontakt me ju.

* Unë përnjëmend nuk mund të propozoj ndonjë zgjidhje tjetër. Por kjo farë Letërsie e Pestë është një kategori ku tentohet të futet çdo gjë. Më duket paksa tepër cinike të klasifikohet në këtë mënyrë letërsia. Sipas këtij parimi, të katër gjuhët zyrtare të Zvicrës dhe kulturat përkatëse të popujve vendës që i flasin ato kosiderohekan më të veçanta e të pavarara sesa ato të mija gjuhëve e kulturave të tjera të njerëzve të gjithë rruzullit së bashku, të cilat sall me një lëvizje dore hidhen në një thes të mbyllur keq. Kjo është një gjë tepër konfuze.

– Gjatë epokës së realsocializmit ju keni shkruar, madje këtë e keni bërë në Kosovën e shtypur nga serbët. Sot ju jeni azilkërkues në Zvicër. Cilat janë konsekuencat e rrethanave politike në punën tuaj si poet?

* Veten më së miri e kam shpjeguar gjithnjë me anë të poezisë. Kam kaluar një kohë të shkurtë në burg, ku kam qenë dy herë. Në burgun e Kralevës (Serbi, 1991) kam shkruar poezinë ”Xhelati im i ngopur”, kurse në burgun e Prishtinës (Kosovë, 1994) ”Dhiatën…” Me këtë fakt nuk dua  aspak t’i nxjerr vetes të drejtën e një të përndjekuri politik, aq më pak kur kam parasysh kolegë të mitë që kanë bërë deri njëzet e tetë vjet burgje serbe, siç është rasti i Adem Demaçit. Ne kemi qenë në një mënyrë të gjithë të burgosur. Unë, për shembull, vetëm pasiqë kam provuar terrin e qelisë së burgut jam çliruar plotësisht nga ankthi i tij. Në këtë mes një gjë është tepër e çuditshme: në të gjitha fushatat e përndjekjes së shkrimtarëve dhe intelektualëve shqiptarë, më të zellshmit janë treguar pikërisht kolegët e tyre serbë.

Tash më duket tepër vonë të flas për tërë ato mynxyra. Një goditje indirekte kemi pasur edhe nga kolegët tanë europianë, të cilët disi me shumë zell zunë t’i çelnin udhë këtij diskriminimi permanent serb kundër ne shqiptarëve, duke e shpërblyer hienën serbe me copat e gjakut e të mishit tonë. A nuk ishte kulm i këtij cinizmi dhënia e Nobelit në fillim të vjetëve ’60 njërit ndër shkrimtarët më racistë të këtij shekulli, Ivo Andriqit, i cili vetëm disa vjetë më parë për nevojat e regjimit komunist jugosllav kishte bërë një elaborat gjenocidal për shfarosjen e shqiptarëve nga vatrat e veta?!

Ndoshta ky është një krim i vjetruar serb ndaj shqiptarëve, sikundër që është ai në fillim të këtij shekulli! Po ky që sapo ndodhi para syve të gjithë botës? Mos vallë u vjetrua kaq shpejt dhe duhet harruar menjëherë?! Prej nga tërë ky ngut marramendës i Europës për ta fshehur e tretur kaq paturpësisht gjakun e mija viktimave të këtij gjenocidi? Mos gjithë kjo është veç një intermexo cinike, prapa perdes së të cilës përgatiten fushata të reja edhe më të egra! Përse bëhet gjithë ky kurajim i kriminelëve të pandëshkuar? Prej nga vjen gjithë kjo përpjekje e ethshme për t’i vënë domosdo përkrah atyre kriminelëve, në një radhë simetrie çnjerëzore, edhe viktimat e tyre?! Kjo është ajo e kalbura qelbanike në ”mbretërinë” e ndërgjegjes europiane, ku mjerisht bëjnë pjesë jo pak kolegë të mi të penës.

Kujtimi i gjithë asaj klime të egër nuk mund të fshihet përnjëherë nga ndërgjegjja e njeriut, aq më pak nga ajo e krijuesit, kështuqë tash përpiqem ta bëj më të nëpërdukshme guaskën e veprës sime, por duke pasur kujdes që të mos pësojë ndonjë metamorfozë fytyra e saj natyrale. Klima e Zvicrës ndoshta është më e zgjedhura për një gjë të tillë.

– Derisa e lexoja ”Dhiatën për Poetin e Ri”, krijova përshtypjen se ju vetë jeni ai poeti i ri, që do të thotë poeti ende i pazvetënuar, i cili cakton vetë rregullat e lojës, për të mos u korruptuar. A është ky një interpretim i saktë?

* Po. Është një lexim i saktë i mesazhit themelor të atij shkrimi, madje do të thosha se është një depërtim inteligjent tek nënshtresat e tij. Përtëritja është thelbi i çdo arti të vërtetë. Këtu e shoh të ardhmen e përjetshme të artit, i cili brenda vetes mbrun fuqinë e përhershme të përtërtitjes. Ndoshta këtu e ka burimin spekulimi më skadaloz i një grigje pseudoteorikësh që e shihka të mbyllur horizontin e artit, sepse ai, sipas asaj grigje, gjoja përfunduaka në gojën e humnershme të zbulimeve kolosale teknike!

– H-J. Lanksch, një njohës i rëndësishëm gjerman i letërsisë shqiptare, tash vonë ka shprehur keqardhje që rrethanat politike të Kosovës shumë poetëve ua kanë hequr potencialin krijues, sidomos atyre që dhuntinë e vet krijuese e harxhojnë në artikuj politikë dhe të tjerë duke rrëshqitur në një patriotizëm intelektualisht e letrarisht të varfër. Prandaj ai është i brengosur që letërsia shqipe e Kosovës, nëse vazhdon kështu, mund të bjerë në një provincializëm e mediokritet. Lankshi shkruan: ”Në këtë skenar të muzgët (…) një nga shpresat e tyre të rralla (…) vjen nga autorët në mërgim, pena poetike e të cilëve është ende e fortë dhe e panjollosur me ideologji apo e zvetënuar nga përditshmëria e zymtë, si: Shaip Beqiri, Vaxhid Xhelili dhe Valdet Berisha në Zvicër, ose Beqë Cufaj në Gjermani”3). Çka mendoni ju?

* Zoti Lanksch ka bërë shumë për paraqitjen e letërsisë shqipe në gjermanisht. Kam përshtypjen se më shumë se ndonjë përkrahje serioze atë e ka mbajtur dhe e ka shtyrë përpara vullneti i fortë i një njohësi të themeltë të letërsisë sonë. Unë e përmenda më lart trandjen e madhe të përgjithshme shqiptare të këtij dhjetëvjetëshi, së cilës nuk ka pasur si t’i shmanget as krijimtaria artistike e letrare shqiptare. Në një kësi procesi natyrisht që bëhen më të shprehshme të gjitha  pasionet, dalin në shesh etjet për karrierë, pangopësia për t’u dukur. Gjithë kjo më duket një pamje e mjerueshme. Ndoshta do të shkoj një ditë edhe prej kësaj bote pa e kuptuar dot kurrë se ç’i duhet liderizmi sarkastik politik një esteti të klasit të parë siç është, bie fjala, Dr. Ibrahim Rugova; ç’i duhet ngarendja e ankthshme gjithë atij vargani poetësh, shkrimtarësh, gazetarësh, shkencëtarësh e intelektualësh të tjerë deri tek akademikët, që prej kohësh presin në prag varri, për një post politik?! Mirëpo, as kjo çudi nuk do të zgjasë gjithmonë. Edhe kjo e ka fundin e vet. Atëherë do të jetë më mirë për të gjithë.

Sigurisht që miku im gjerman i ka të gjitha këto parasysh dhe i thotë pa qime në gjuhë, siç bën çdo mik i vërtetë. Në këtë rast e vërteta më duket se gjendet gjetkë. Unë kam ardhur në Zvicër të shpëtoj kokën time dhe jo letërsinë shqiptare. As poetët e tjerë që përmend zoti Lanksch nuk mund të bëjnë atë që pretendon t’u mveshë ai për letërsinë tonë. Ata janë autorë krejtësisht të rëndomtë. Gjërat ”shpëtimtare” duhet të ndodhin atje – në vendin tonë, ku janë rrënjët e kulturës shqiptare.

– Por Shqipëria dhe Kosova kanë një traditë të madhe të letërsisë së krijuar në mërgim.

* Kjo është e vërtetë. Por tashmë gjërat ndryshojnë rrënjësisht. Pas gjithë atyre rrënimeve tragjike që kanë ndodhur në Kosovë e gjetkë në tokën shqiptare, atje pothuaj gjithçka duhet bërë nga e para: institucionet, sistemimi i vlerave, kritika etj. Pra gjërat themelore domosdo duhet të bëhen atje. Më në fund unë nga natyra jam një individualist i madh. Nuk kam pranuar kurrë të përftoj as përshtypjen se duhet të kryej një mision për zhvillimin e mbarë të letërsisë shqiptare. Mua nuk më pëlqen asnjëfarë misioni. Unë jam vetëm poet. Kjo është më shumë se mjaft.

Bernë, Dhjetor 2000

Të fundit