E enjte, 2 Shkurt, 2023

LIGJI PËR “BECHTEL & ENKA”: HYRJE NË NJË AFERË TË MADHE KORRUPTIVE APO REALIZIM EFEKTIV I KORRIDORIT 8

Miratimi i Ligjit që i jep kompanisë Bechtel&Enka të drejtën të ndërtojë Korridorin 8 ka ngjallur reagime dhe frikë për anashkalim të ligjeve dhe korrupsion. Me zgjidhjen ligjore, ndërtimi i disa seksioneve praktikisht i është caktuar kompanisë “Bechtel dhe Enka”, e cila anashkalon mekanizmin e shpalljes së prokurimit publik për të cilin mund të aplikojnë më shumë kompani.

Analizë e KDP

 

Të enjten pasdite, Parlamenti miratoi Ligjin për Përcaktimin e Interesit Publik dhe Emërimin e një Partner Strategjik për Zbatimin e Projektit për Ndërtimin e Korridorit 8 të Infrastrukturës (seksioni: Tetovë – Gostivar – Bukojçani dhe projektin për autostradën Trebenishta – Strugë – Qafë Thanë) dhe Korridorin 10 D (seksioni i autostradës Prilep – Manastir) në Republikën e Maqedonisë Veriore, me procedurë të shpejtuar. Ligji i propozuar nga Jovan Mitrevski, Arbr Ademi, Kastriot Rexhepi dhe Surija Rashidi, duhet të mundësojë zbatimin e Memorandumit të nënshkruar nga Qeveria me kompaninë “Bechtel dhe Enka” si një investitor strategjik për ndërtimin e autostradave Tetovë – Gostivar, Strugë – Qafë Thanë, si dhe Prilep – Manastir. Ai parashikon ndërtimin për herë të parë përmes një modeli të ri, pa shpallur tender, për të cilin qeveria siguron se do të japë rezultatet më të shpejta dhe më optimale në ndërtimin e rrjetit rrugor.

Zgjidhja ligjore e propozuar rregullon projektin dhe ndërtimin e infrastrukturës së Korridorit 8 dhe projektin dhe ndërtimin e infrastrukturës së Korridorit 10 e, si projekte individuale për investime kapitale me rëndësi strategjike kombëtare për vendin. Gjatë debatit, deputeti nga VMRO-DPMNE, Vlado Misajlovski, kërkoi që ligji të tërhiqet, sepse ai beson se shumë gjëra duhet të përmirësohen dhe se përmbajtja e tillë do të shkaktojë shumë probleme në zbatimin e projekteve.

KOMISIONI ANTI-KORRUPSION KUNDËRSHTON LIGJIN

Komisioni Shtetëror për Parandalimin e Korrupsionit (KSHPK) nuk arriti të paraqesë mendim në Parlament sepse deputetët i parakaluan ata duke e votuar ligjin me procedurë të përshpejtuar. Komisioni alarmon se ligji është i dëmshëm dhe i bën thirrje Presidentit Pendarovski të mos e nënshkruajë dekretin për shpalljen e ligjit. Anti-korrupsionerët thonë se këtu ekziston një rrezik i lartë i korrupsionit. Nëse presidenti e nënshkruan atë, hapi tjetër për anëtarët e Komisionit anti-korrupsion është të sfidojnë ligjin përpara Gjykatës Kushtetuese.

“Pezullimi i ligjit pozitiv dhe shkelja e vlerave themelore kushtetuese ofron mundësi abuzimi për përfitim, ndikim të drejtpërdrejtë, rrugë të hapur për veprime korruptive, por edhe situata të mundshme të konfliktit të interesit si parathënie e korrupsionit, sulm i drejtpërdrejtë ndaj të gjithë anti-korrupsionit masat dhe aktivitetet që merren… Mënyra e votimit, si mundet nga 101 deputetë, 51 të jenë ‘pro ’dhe zero të jetë against kundër’ dhe zero të’ abstenojnë ’?”, tha kryetarja e KSHPK-së, Biljana Ivanovska.

Anëtari tjetër i Komisionit anti-korrupsion, Nuri Bajrami, nënvizon përvojat e shtetit me ndërtimin e autostradave me kontrata me katër sy, të tilla si autostrada Kërçovë-Ohër me kompaninë kineze Sinohydro, për të cilën më vonë u hap një çështje gjyqësore.

“Ne kemi dëgjuar, kanë kaluar 7 vjet me atë marrëveshje privatisht, mbetet e paqartë se sa dëm është bërë… Ne duhet të reagojmë, sepse asgjë nuk thuhet në Kushtetutë si shpjegim. Ne duhet ta vëmë në dukje këtë, pavarësisht nga interesi, tani jemi duke u ngutur për atë që ka pritur për 30 vjet. Ne duhet të jemi pjesë e atyre korridoreve, por pse nuk ka asnjë shpjegim… Të gjithë do të mbyllim sytë, por për çfarë? A duhet të na përsëritet Sinohydro edhe një herë?”, tha Bajrami.

TË GJITHA AFERAT E “BECHTEL & ENKA”

Afera të shumta ndjekin kompaninë, e cila pa tender ka marrë përsipër ndërtimin e disa pjesëve të Korridorit 8. Nga Egjipti, Shqipëria, Kosova e deri në Maqedoninë e Veriut Bechtel&Enka nuk ka preferuar të garrojë në një tender konform ligjeve të ekonomisë së lirë.

Në vitin 2014 ish-zëvendës kryetari i “Bechtel”, Asem Elgawhary, u shpall fajtor nga gjykata në SHBA në lidhje me një skemë kthimi prej 5.2 milionë dollarësh që synonte të manipulonte procesin konkurrues të tenderit për kontratat e pushtetit në Egjipt. Ndihmës-Prokurori i Përgjithshëm, Leslie R. Caldwell i Divizionit Penal të Departamentit të Drejtësisë bëri njoftimin se Elgawhary mori më shumë se 5 milion dollarë kthime nga kompanitë që përpiqen të manipulojnë një proces konkurrues të tenderit në favor të tyre. “Korrupsioni i huaj është një fatkeqësi ndërkombëtare, dhe ne do të ndjekim ata që marrin ryshfet, qofshin ata zyrtarë të qeverisë ose drejtues të korporatave të rangut të lartë, si Elgawhary. Çdo bindje korrupsioni është një hap drejt çrrënjosjes dhe parandalimit të këtij problemi global.”

Qeveria shqiptare e Sali Berishës solli Bechtel-Enka në 2006 për të ndërtuar një pjesë kryesore të autostradës së saj nga porti i Durrësit në Kosovë me një kosto prej 418 milion euro. Marrëveshja ishte e lëvizshme dhe kostoja përfundimtare e punës shkoi në më shumë se 1 miliard euro. Shqetësimet u ngritën kur Kosova hyri në një marrëveshje të ngjashme në 2010, por qeveria hoqi kritikat. Qeveria e Kosovës u paralajmërua se kostoja e përgjithshme e autostradës mund të jetë më shumë se dyfishi i tarifës prej 400 milion euro në bazë, për të cilën u zgjodh Bechtel Enka. Kjo lloj kontrate e ndryshueshme nuk ofronte asnjë siguri në lidhje me çmimin dhe se qeveria merr përsipër çdo kosto më të lartë të faturuar nga Bechtel-Enka. Ndërsa disa nga këto kushte “të rënda” u hoqën më vonë nga kontrata përfundimtare, megjithatë shumë elemente shqetësuese mbetën në vend. Për shembull, qeveria ra dakord të paguante për të ngritur gurore dhe depo për Bechtel-Enka dhe gjithashtu të paguante për taksat doganore të pajisjeve të importuara, që përfaqësojnë kosto përkatësisht prej 25 milion euro dhe 10 milion euro. Kostoja e marrëveshjes përfundimtare të nënshkruar me Bechtel Enka, siç pritej, u rrit nga 400 milion në 660 milion euro pas katër muaj negociatash. Ministria e Ekonomisë së Financave dhe FMN më pas e kanë vendosur koston në 1 miliard euro, një shifër kjo që Ministria e Transportit kundërshton.

Edhe në Shqipëri, kontrata për të ndërtuar fazën e parë të autostradës për ta lidhur Tiranën me kufirin e Kosovës ishte dhënë më 2006 me procedura të shpejta të prokurimit, të cilat Banka Botërore dhe të tjerët i quajtën procedura jokonkurruese dhe të paligjshme. Gjiganti amerikan i ndërtimit “Bechtel” dhe partneri i tij turk “Enka” fituan kontratën për të ndërtuar pjesën prej 61 kilometrash për 418 milionë euro. Ambasada e ShBA-së ndihmoi në tejkalimin e shqetësimeve të Bankës Botërore dhe Fondit Monetar Ndërkombëtar (FMN) në lidhje me trajtimin e procesit tenderues në Shqipëri, duke arsyetuar se rruga do të zhvillojë ekonomitë si në Kosovë dhe Shqipëri. Në fund kostot shkallëzuan në Tiranë duke u derdhur përfundimisht 950 milionë euro për rrugën, sipas një emaili të rrjedhur nga ministri i atëhershëm i Financave, Ridvan Bode. Kontrata për të ndërtuar pjesën e Kosovës i ishte dhënë në prill 2012 partneritetit të njëjtë, pas lobimit të ambasadorit të atëhershëm në Kosovë Christopher Dell.

Disa hulumtime ë BIRN kanë nxjerrë në pah praktikat korruptive të kësaj kompanie gjatë realizimit të projekteve infrastrukturore në Kosovë dhe Shqipëri. Në njërën nga storjet thuhet se që nga maji i vitit 2010, Kosova kishte nisur ndërtimin e seksionit të autostradës që lidh Prishtinën me kufirin shqiptar duke u përballur me kundërshtime të shumta që ndërlidheshin me faktin nëse projekti përfaqësonte vlerën e duhur në krahasim me paratë e dhëna. Marrëveshja ishte strukturuar ashtu që kontraktori kryesor, Bechtel-Enka mund të nënkontraktonte punë në vlerë të qindra miliona eurove te kompanitë private dhe gurëthyesit pa pasur ndonjë mbikëqyrje publike. Kështu, Bechtel-Enka kishte nënkontraktuar kompaninë Arena Invest, e themeluar në vitin 2009, e cila ishte një nga gurëthyesit që po shikonte të merrte para në këtë nguti për asfalt. E regjistruar nga një grup figurash me ndikim dhe lidhje me operatorin e dytë të telefonisë mobile në Kosovë, IPKO dhe me partinë e Hashim Thaçit, PDK-në, kompania ishte në pozitë të mirë për të ofertuar për një pjesë të aksionit. Arena Invest ishte pjesërisht në pronësi të themeluesit të IPKO-s, Akan Ismailit, që ishte emëruar nga Thaçi për të shërbyer që nga viti 2012 e deri në fillim të vitit 2015 si ambasador i Kosovës në Uashington DC, që konsiderohet si një nga punët më të rëndësishme në diplomacinë e jashtme të Kosovës. Ironikisht, BIRN ka mësuar që një nga udhëheqësit e revoltës serbe, Zvonko Veselinoviq, po ashtu po transportonte gurë në emër të Arena Invest te Bechtel-Enka.

Në vitin 2014 BIRN kishte raportuar se Christopher Dell, një diplomat karriere i nominuar nga Barack Obama për të përfaqësuar SHBA-të në Prishtinë, është punësuar nga Bechtel Corporation pasi e ka ndihmuar kompaninë që të fitoj kontratën për të ndërtuar autostradën në Kosovë. Dell mori rolin si drejtor i “Bechtel-it” në shtetin afrikan të Mozambikut, disa muaj pas përfundimit të karierrës tri dekadëshe në Departamentin e Shtetit. Punësimi i Dellit në Bechtel, kompania më e madhe amerikane në inxhiniering dhe ndërtim, ka nxitur debate për projektin polemizues të ndërtimit të rrugës, e quajtur “Rruga e Kombit”. Pieter Feith, ishte diplomat i lartë i BE-së në Kosovë kur ishte siguruar kontrata, ka kritikuar mënyrën se si ambasadori amerikan ka ndihmuar për marrëveshje dhe po ashtu ka bërë thirrje për hetim. Ai ka akuzuar Dellin për fshehje të informatave për kontratën e Bechtelit, dhe që ka lobuar në qeverinë e Kosovës për tu pajtuar, siç e përshkruan ai, një marrëveshje të keqe me një kompani të SHBA-së dhe se me këtë ka vendosur ndikim të pamasë në buxhetin e vogël të Kosovës. Është një rutinë për ambasadat perëndimore për të shtyrë interesat e biznesit të kompanive të vendeve të tyre. Por është e pazakonshme për një ish-diplomat të fitoj një vend pune me një korporatë të madhe pas shfrytëzimit të ndikimit të tij për të siguruar kontratë të majme qeveritare.

Në një hulumtim tjetër thuhet se Marrëveshja për të ndërtuar autostradën e parë të Kosovës, me vlerë të paktën 700 milion euro, është peshuar rëndë në favor të kontraktorit, Bechtel Enka, dhe theu kushtet e tenderit. Një dokument i hartuar nga Eversheds, një kompani e respektuar ligjore britanike e sjellë nga qeveria për të ndihmuar në negociatat, të cilën Ballkan Insajt e ka parë, kishte paralajmërar qeverinë e Kosovës se nënshkrimi i kontratës do të ishte “jashtëzakonisht i rrezikshëm”. Firma ligjore vuri në dukje fusha të shumta ku kontrata standarde për projektet kryesore të infrastrukturës, Libri i Kuq i Federatës së Inxhinierëve Konsulencë, ishte ndryshuar “në një mënyrë plotësisht të njëanshme”.

 

Të fundit