E enjte, 29 Shtator, 2022

Romani i magjishëm që “u shkrua vetë”

Nga Preç Zogaj

Nostalgji. “Kronikë në gur” i Ismail Kadaresë

Kam venë re se në shumicën e rasteve ata që shkruajnë për veprën e Kadaresë-idhtarë të flaktë qofshim apo thjesht dashamirës, kritikë profesionistë apo “cmitizues” tendenciozë-bashkohen në vlerësimin me pikët maksimale për romanin e tij “Kronikë në gur”.

Kam përshtypjen se po të thirreshin në votim të gjitha kategoritë e lexuesve që përmenda më sipër “Kronikë…” do të votohej më shumë se romanet e tjera tw Kadaresë. Edhe unë do ta votoja , pavarësisht se nga pikpamja e peshës, fuqisë dhe mjeshtërisë së të shkruarit është një roman i tejkaluar nga vetw Kadareja. Librat e mrekullueshëm të këtij shkrimtari, që u shkruan më pas, kanë gjithnjë diçka nga “Kronikë në gur”.

“Kronikë në gur” ngjan të jetë një lloj libri i librave ku embrionalisht u programua gjithë vepra e autorit. Në të njëjtën kohë “Kronikë në gur” është një vepër unikale, e papërsëritshme. Më shumë se një roman tjetër i Kadaresë mendoj se atë e ka konkuruar dhe kaluar pjekuria e shkrimtarit. Unë gjithnjë e kam hequr mënjanë, domethenë e kam nxjerrë nga gara, kur më është dashur ta krahasoj me një vepër që dukej qartë se qëndronte më lart. Nuk mund ta përfshija në një sistem krahasimi, ku do më duhej ta kënaqja me medaljaeargjendi apo bronci.

“Kronikë” ishte dhe mbetet për mua një libër që mund edhe të kalohet, por s’mund të jetë i dyti. Kjo marrëdhënie kaq e veçantë me një libër lidhet edhe me faktin se bashkë me vwllimin me poezi “Fije bari” të Uollt Uitmanit , ky roman zbriti apo ndërhyri në moshën midis adoleshencës dhe rinisë sime me një prarim që kurrë nuk e kisha ndjerë . Gjithnjë e kujtoj si jam tronditur dhe përndritur kur e lexova për herë të parë. Besoj se jeta ime ndryshoi, në kuptimin që duke e ndjerë e kuptuar në mënyrën time, përceptova intuitivisht tragën e re të prozës moderne shqipe.

Më shumë se kaq- duhet ta them- në vetminë dhe mjerimin e jetës sime të atwhershme “Kronikë në gur” ishte një prej librave që krijoi një horizont, domethëne një strehë për pritjen e një adoleshenti të helmuar nga pamundësitë. Mendoja se kisha përse jetoja. Do të them përshtypjen e leximit të parë, të cilën e kam të gjallë sot e kësaj ditë. Mua më dukej se këtë roman nuk e kishte shkruar njeri, por ishte shkruar vetë.

Shkrimtari i kishte fryrë pellëmbës së dorës si një magjistar dhe ja ku nga tymnaja mistike që ishte ngritur përpjetë kishin filluar të përftoheshin konturet e qytetit të Gjirokastrës, qytet i çuditshëm që dukej sikur kishte dalë në luginë papritur një natë dimiri si qënie prehistorike dhe duke u kacavjerrur me mundime të mëdha, i ishte qepur faqes se malit; pastaj ishin përftuar Ismail Kadare fëmijë dhe shoku i tij Iliri, pastaj gjithë një fandaksje e jashtëzakonshme me gratë sureale në një minder të gjatë, Xhexhua, Selfixheja, Kako Pino dhe të tjerat duke marrë lajme e duke dhënë gjykime mbi punët e botës; me plakat e jetës, mbi njëqind vjeçe, që nuk i shihte kush në rrugë prej dekadash, njëra prej të cilave do të vdiste nën gërmadhat e bombardimeve duke pyetur “kush më vrau mua”; me Babazotin që pinte duhan me llullë, lexonte qitape dhe dëgjonte muzikën e jevgjëve që i jepej prej tyre si kompensim për qeranë e papaguar, me Dino Çiçon, shpikësin gotesk të aeroplanit prej druri, i madh sa një tabut, të cilin do ta merrte me vete mbi shpinë kur të evakuohej qyteti për të mos e lenë nën kërcenimin e bombardimeve, pastaj me radhë me Llukan Burgamadhin, që lirohej sa herë ikte një rregjim dhe kthehej në burg sapo vendosej rregjimi i ri edhe pse nuk kishte më një dënim për të, me Avdo Babaramon, mitralierin e vjetër, me Syrjanë që bëri të padëgjuarën duke venë syze, me Gjergj Pulajn që ndryshonte emrin duke ia përshtatur okupatorit të radhës, me Lame Kareco Spirun, të vluarin e shtëpisë publike që ndiqte nga pas më të qara kamionin që largonte nga qyteti prostitutat italiane, me sheh Ibrahimin që do të nxirrte sytë me gozhdë për të mos parë mbërritjen e partizanëve në qytet,me shumë e shumë të tjerë burra dhe gra.

Në magjinë e pëllëmbës, ashtu si personazhet, edhe ngjarjet kanë veshjen e groteskes. Edhe ato më tragjiket. Përshkrimet e pushtimit të qytetit nga italianët, grekët, italianët përsëri, gjermanët, ballistët, partizanët jepen shpeshherë me notat e humorit të zi. Shkrimtari ka përdorur naivitetin si formë të vështruari për të rrokur tërësinë e ngjarjeve kundërthënëse dhe për të dhënë me penelata të sakta larminë e tipologjive në teatrin e vogël ku lëvizin. Në gjithë këtë ndërthurje Gjirokastra duket si fundi i botës ku lufta e dytë botërore sheh në endërr marrëzinë e vet. Të paharrueshme janë faqet ku përshkruhet Vasiliqia , një magjistare e shtirur me sy të skuqur dhe flokë të lëshuar, që grekët e lëshonin në qytet njëherë e një kohë për tu vënë gishtin atyre që duhej të vriteshin, të cilët ajo i caktonte pasi i shihte në sy.

Në një pikë të caktuar realiteti i së magjishmes dhe magjia e reales shkrihen në një një. Sidomos në kapituj e fundit të romanit që i kushtohen luftës. Gjithçka vjen dhe ikën, duke lënë pas gjurmën e një kujtimi, që me kalimin e kohës do të zbehet e tretet gjithashtu. Magjia që kemi parë të ngrihet nga pëllëmba e shkrimtarit i përcjell të gjithë dhe zhduket gjithashtu. Kurse qyteti i gurtë, më i pjerrti në botë, mbetet ai që ka qenë, në përjetësinë e lëndës që e mban në këmbë.

Kadare ka thënë diku se këtë roman nuk e ka shkruar, por e ka mbledhur, pasi ngjarjet dhe personazhet kanë qenë gjithmonë përbri tij, rreth e rrotull tij. Nuk di të ketë thenë edhe dicka tjetër themelore për ketë roman, dicka që unë nuk e kam menduar dhe nuk mund ta mendoja kur e kam lexuar, por më vonë. Ky është romani që paralajmëron romanet e mëvonshme. Në faqet e “Kronikë në gur” gjejmë synopset e “Breznia e hankonatëve”, “ Viti i mbrapshtë”, “Darka e gabuar”; gjejmë pikvështrime që shkrimtari do t’i rimarrë me vonë për t’i përpunuar në nnjw nivel mw tw lartw tw optikës së tij ideo-estetike.

Megjithëse i shkruar në periudhën e komunizmit, hyrja e partizanëve në qytet celebrohet me një akt terrorist të mirëfilltë, të cilën autori ka arritura t’ja rrëshqasë çensurës duke e paraqitur me naivitetin e fëmijës. Nga kjo pikpmaje “Kronikë në gur” është jo vetëm libri i librave të Kadarese, por edhe teksti i parë i koduar i një shkrimtari tw cilin velat e talentit e çonin drejt lirisë së mendimit. “Kronikë në gur” u përkujton lexuesve të vjetër mrekullinë e leximit të një kryevepre te shkruar në shqip. Por “Kronikë në gur” mbetet një libër përherë i ri për lexuesit e rinj. /KultPlus.com

Të fundit